Otvoreno pismo: Narodna inicijativa vs Radna grupa

dr Vesna Milankov,
zamenica člana (iz reda lokalne samouprave) Radne grupe koja će analizirati postojeće stanje i doneti zaključke u odnosu na procese gazdovanja i obnove šuma na području opštine Bačka Palanka.

 

Skupština opštine Bačka Palanka je na svojoj VII sednici, održanoj 23.03.2021. usvojila Narodnu inicijativu pod naslovom Deklaracija o zabrani seče autohtonih vrsta drveća na području Parka prirode “Tikvara” i priobalju Dunava, obavezi obnove posečenih šuma na navedenim područjima sa autohtonim (izvornim, dugoživećim i neklonskim) vrstama drveća (Sl. List. Opštine Bačka Palanka, broj 6/2021). Na istoj sednici doneta je Odluka o formiranju Radne grupe koja će analizirati postojeće stanje i doneti zaključke u odnosu na procese gazdovanja i obnove šuma na području opštine Bačka Palanka. Radnu grupu (u daljem tekstu: Grupa) čine predstavnici institucija i organizacija:

1. Iz reda lokalne samouprave:

• dr Milan Matavulj, član
• dr Vesna Milankov, zamenica člana
• Stevica Novković, član
• Vojislav Zubac, zamenik člana

2. JP “Vojvodinašume”:

• dr Marko Marinković, član
• Milan Sučević, zamenik člana

3. Šumarski fakultet Univerzitet u Beogradu:

• dr Damjan Pantić, član
• dr Milorad Danilović, zamenik člana

4. Institut za nizijsko šumarstvo i životnu sredinu, Novi Sad:

• dr Saša Orlović, član
• dr Zoran Galić, zamenik člana

5. Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, Novi Sad:

• Alen Kiš, član
• Laslo Galamboš, zamenik člana

6. Udruženja građana “Akvila”, Bačka Palanka:

• Marko Šćiban, član
• Stanislava Stanković, zamenica člana
• Ivan Tot, član
• Dragan Pavin, zamenik člana

7. Prirodno matematički fakultet Univerzitet u Novom Sadu:

• dr Dimitrije Radišić, član
• dr Snežana Popov, zamenica člana

Konstitutivna sednica Grupe je održana 28.04.2021., a do danas (1.08.2021.) je održano još pet sednica: 13.05.2021. (II sednica), 21.05.2021. (III sednica), 2.06.2021. je odložena (zbog nedostatka kvoruma na osnovu 3. tačke Poslovnika o radu Radne grupe) i održana 16.06.2021. (IV sednica), 30.06.2021. (V sednica) i 14.07.2021. (VI sednica). U svojstvu zamenice člana dr Milana Matavulja, a iz reda lokalne samouprave, prisustvovala sam I, II i IV sednici Grupe.

 

O (ne)transparentnosti rada Radne grupe

Na 2. sednici (13.05.2021.) u okviru 1. Tačke dnevnog reda (predmet: Donošenje Poslovnika o radu Radne grupe) sam predložila da se Poslovnikom omogući da svi članovi i zamenici članova Radne grupe i Komisije za nadzor prisustvuju i učestvuju na sednicama. Međutim, dr Damjan Pantić se usprotivio predlogu zbog operativnosti rada Radne grupe i zbog zabrinutosti u vezi epidemiološke situacije (pismenim putem dodatno obrazloženo 6.05.2021., pismo upućeno članicama i članovima Grupe, kao i Vladislavi Tomašek, sekretarki Skupštine Opštine BP). Tom prilikom sam naglasila da verovatno možemo tražiti veću prostoriju, da će se propisane mere menjati tokom rada Grupe kojoj 31.08.2021. ističe mandat, kao i da će Grupa deo svojih aktivnosti sprovoditi na terenu. Ipak, predloženo je da se od Skupštine Opštine BP zatraži pravno tumačenje o pitanju prisustva sednicama (Zapisnik sa 2. Sednice), te je predsednik Radne grupe, dr Milan Matavulj uputio Dopis istog dana (13.05.2021.) Skupštini Opštine BP. Na 3. sednici održanoj 21.05.2021. u okviru 2. tačke dnevnog reda je izglasan Poslovnik o radu Radne grupe koji sadrži odrednicu, a na osnovu Odgovora Skupštine Opštine BP (nisam imala uvid, prim. prev.) na prethodni zahtev za tumačenje koji je uputila Radna grupa, kojom se određuje da sednicama Radne grupe prisustvuju članovi Grupe, a zamenici članova prisustvuju samo u slučaju eventualne sprečenosti ili odsutnosti člana, kao i da sednicama mogu da učestvuju i članovi Komisije za nadzor, dok druga lica mogu da učestvuju samo po pozivu. Ovim putem želim da naglasim da je u okviru 1. tačke dnevnog reda 3. sednice, dr Dimitrije Radišić postavio pitanje o javnosti i dostupnosti zapisnika sa sednica Radne grupe. Kao i u prethodnom slučaju, zatraženo je pravno tumačenje od Skupštine Opštine BP (Dopis br. II-32-8/2021-6). U tumačenju od dana 25.05.2021. se navodi da u skladu sa članom 145. Poslovnika Skupštine Opština BP (Sl List Opštine BP 20/2019) “…tok sednice Skupštine beleži se tonskim ili digitalnim zapisom koji se trajno čuva. Sa sednice se pravi izvod iz zapisnika… Zapisnik je oblik komunicioranja za internu upotrebu sa podacima koje treba sačuvati…”. Koliko mi je poznato tonski zapisnici sa sednica Grupe nisu vođeni. Navedenim postupcima je uveden princip netransparentnosti i omogućen je princip dostavljanja informacija samo u okviru uskog kruga ljudi, što je, smatram, u suprotnosti sa interesima društvene zajednice. Smatram da je princip netransparentnosti u suprotnosti ne samo sa akademskim principima otvorenog pristupa informacijama, proverljivosti podataka i argumentovanim diskusijama, već je suštinski u suprotnosti sa motivima formiranja Grupe i odgovornosti koju Grupa ima prema građankama i građanima Bačke Palanke. Zbog toga sam se 20.05.2021. pismom obratila udruženju “Akvila” i predsedniku Radne grupe u kome sam navela: “…zahtev da Radna grupa radi na netransparentan način zasnovan na neargumentovanim odlukama pobuđuje osnovanost sumnje na ishod rada. Ovakvi principi rada su u suprotnosti sa etičkim i profesionalnim kodeksima koje zastupam…”. Imajući u vidu odluku da zamenici članova ne mogu da prisustvuju sednicama (osim u slučaju kada je član Grupe sprečen, a važno je naglasiti da tokom usaglašavanja slobodnih termina za predstojeće sednice nismo svi bili konsultovani), kontinuitet u radu Grupe, dostupnost informacija i argumenata za određene aktivnosti koje su preduzimane na području od interesa za Grupu nisu obezbeđeni, što je u velikoj meri uticalo na kvalitet rada. Na primer, uvidom u Zapisnik sa 2. sednice sam saznala da je odlukom Skupštine Opštine BP šumsko zemljište priobalnog pojasa Parka prirode “Tikvara” prevedeno u gradsko – građevinsku zonu. Tada, 21.05.2021., predsednik Radne grupe je upution zahtev Opštini BP za pravno tumačenje o javnosti Zapisnika i dostupnost Odluke Opštine BP o preimenovanju zemljišta. U pismu od 25.05.2021. navodi se da je “…planom generalne regulacije naselja BP (Sl. List OBP 12/2020) zemljište u obalnom pojasu predviđeno da ima karakter gradskog građevinskog zemljišta”. Svakako će pravnici analizom utvrditi pravnu opravdanost preimenovanja ovog od prirodnog i od društvenog značaja priobalnog područja Parka prirode “Tikvara”. Svakako da protivgradna mreza u kombinaciji sa jonsko-korintskim stubovima (?!!!) (videti slike dole) predstavlja nedopustivu zamenu za posečena stabla crne topole. Iako je je dr Marko Marinković na 3. Sednici Grupe naglasio da “…Radna grupa može doneti samo preporuke, a ne i plan gazdovanja…”, na istoj sednici je donet predlog u okviru Zaključka da se odustane od namere prenamene dela Parka prirode “Tikvara” u građevinsko zemljište i da se donese odluka o obnovi autohtone šume. Međutim, preuređenje plaže, obalskog dela Parka prirode “Tikvara” opravdava sumnju na spremnost Opštine da revitalizuje prirodno okruženje.

 

Uređenje plaže u priobalnom području Parka prirode “Tikvara” (foto: “Čuvari Dunava “ i Akvila“ Bačka Palanka)

 

O naučnoj zasnovanosti menadžmenta prirodnih resursa i biološkog diverziteta:

Ko, zašto i kako upravlja biološkim diverzitetom i prirodnim resursima?

Motiv za građanski protest koji je formalizovan u vidu Narodne inicijative je bio goloseča autohtonih vrsta topola i vrba u priobalnom području Parka prirode “Tikvara” u decembru 2020. Opravdana zabrinutost i nezadovoljstvo građanki i građana Bačke Palanke je dodatno naglašeno prethodnim i naknadnim sečama koje su izvršene i na drugim lokacijama, pre svega na lokalitetima Poloj i Bagremara. Tokom rada u Grupi sam imala delimičan uvid u metode rada upravljača (pre svega JP “Vojvodinašume”) zaštićenih područja i prirodnih resursa na području Opštine Bačka Palanka. Analizu planova upravljanja lokaliteta od interesa za Grupu, kao i izveštaje upravljača, bih ostavila za naredni period, a svakako će svi dokumenti i moji stavovi biti uskoro i javno dostupni. Ovom prilikom želim da ukažem na dva principa rada koja direktno utiču na relevantnost i negativne konsekvence u upravljanju prirodnim resursima. Prvi princip je netransparentan rad i odlučivanje, pre svega o resursima od javnog interesa (kao primer videti gore u tekstu). Drugi princip u upravljanju prirodnih resursa, a smatram ga izrazito lošim i pogubnim za očuvanje biološkog diverziteta, je odsustvo na naučnim podacima zasnovanim strategijama menadžmenta prirodnih resursa. Podsetiću na ključnu činjenicu: da bi strateški gazdovao prirodnim resursima i područjima od biološkog interesa, upravljačima su neophodni podaci o genetičkom, populacionom, specijskom i ekosistemskom diverzitetu. Međutim, poražavajuća spoznaja je bila kada smo pregledom dostupnih planova upravljanja i izveštaja upravljača utvrdili da nedostaje višegodišnji monitoring biološkog diverziteta. Odsustvo zakonom obavezujuće delatnosti upravljača zaštićenih područja u Opštini BP, na žalost, nije specifičnost rada JP Vojvodinašume, već i, recimo, NP “Fruška gora”. U tekstu (Teatar apsurda: Fruškogorska “Nojeva barka”Teatar apsurda: Fruškogorska “Nojeva barka“) koji je objavljen na našem blogu, ukazali smo da je “…poslednji izveštaj za stanje samo nekih indikatorskih strogo zaštićenih vrsta u AP Vojvodini urađen za 2015. godinu (http://www.ekourbapv.vojvodina.gov.rs/), da godišnji izveštaji o biomonitoringu jesu skoro pa bukvalna prepisivanja prošlogodišnjih izveštaja (https://www.npfruskagora.co.rs/data/dokumenti/program2019.pdf), dok naučne studije o zdravstvenom stanju ekosistema (i to ne samo šumskog!) u okviru NP “Fruška gora” nisu rađene godinama i decenijama…”. Svakako treba da imamo u vidu da intenzivna deforestacija i fragmentacija jedinstvenih šumskih zajednica, potpuno odsustvo programa zaštite biološkog diverziteta neminovno uzrokuju drastični gubitak staništa zaštićenih i strogo zaštićenih divljih vrsta. Gazdovanje prirodnim resursima i biološkim diverzitetom koje se ne bazira na biomonitoringu, neminovno dovodi do destabilizacije ekosistema direktno ranjavajući ključne resurse i vrste koje su esencijalne za obezbeđivanje ekološke memorije i zdravstvenog stanja šumskih ekosistema. Gubitak šumskih resursa i biološkog diverziteta ima direktne negativne posledice na ekosistemsku otpornost (prema raznim pritiscima u vidu invazivnih i alohtonih vrsta, patogena i parazita ili drugih remetećih faktora) (Molder i sar., 2019). “Zbog toga su savremeni programi održavanja gazdovanih šuma (“managed forest”) usmereni ka zaštiti i obnovi funkcionalnog (trofički i strukturni) šumskog diverziteta i ekološkog kontinuiteta (Johnstone i sar., 2016), a očuvanje i zaštita veteranskih šuma i stoletnih stabala, kao i mrtvih stabala u različitim fazama razgradnje su prepoznati kao ključni korak u programima zaštite u tekućoj dekadi (EU Biodiversity Strategy for 2030)” (Teatar apsurda: Fruškogorska “Nojeva barka”). Takođe je važno da i ovom prilikom imamo u vidu da je Evropski komitet za zaštitu šuma (The Ministerial Conference on the Protection of Forests in Europe, MCPFE) definisao devet Pan-Evropskih indikatora za Održivi menadžment šuma (Sustainable Forest Management, SFM), a da su saproksilne vrste prepoznate kao ključni bioindikatori šumskih ekosistema i kao takvi su preporučeni kao model organizmi za monitoring (Environmental Impact Assessment, EIA). Monitoring bioindikatorskih vrsta predstavlja još jedan aspekt savremenog gazdovanja šumama čime se dodatno obezbeđuje stabilnost bioloških zajednica.

Imajući u vidu da su očuvanje evolucionog potencijala populacija autohtonih vrsta i zaštita genetičkog i specijskog diverziteta imperativ u održavanju funkcionalnog i stabilnog ekosistema, savremena praksa u upravljanju biološkim diverzitetom i zaštićenim područjima se bazira na naučno definisanim strategijama. Upravo zbog toga sam na 4. Sednici Radne grupe održanoj 16.06.2021. postavila pitanje dr Marku Marinkoviću, izvršnom direktoru za šumarstvo, ekologiju i razvoj JP “Vojvodinašume”:

Koja strategija u monitoringu genetičkog diverziteta se primenjuje u upravljanju zaštićenim područjima? Pitanje sam postavila jer je u Materijalu za 4. sednicu Grupe koji nam je JP “Vojvodinašume” dostavio pod tačkom 2 razmatrano: Pitanje vrste kojom je pošumljavano, aludirajući na klon bele topole i genetičku varijabilnost i raznovrsnost postojećeg stanja. U istom tekstu se navodi: “… najveći deo površina nekada prirodnih šuma u polojima reka predmet je procesa rekonstrukcije u vidu osnivanja zasada sa selekcionisanim klonovima topola i vrba. S obzirom da više ne postoje uslovi za prirodnu obnovu šuma, vrši se pošumljavanje dostupnim sadnim materijalom vrstama drveća…” Pošto je u navedenom dokumentu ukazano da su genetske analize crnih topola duž reke Dunav urađene, a da su podaci prezentovani 2014. na skupu u Novom Sadu, interesovale su me i dodatne informacije:

1. Koji molekularni markeri su se koristili u kvantifikovanju genetičkog diverziteta (predstavljeno pod tačkom 2 u dokumentu) na osnovu kojih je i definisana strategija zaštite genetičkog diverziteta.
2. Koje populacije i koje vrste su podvrgnute analizi genetičke varijabilnosti.
3. Koju strategiju u genetičkom menadžmentu upravljač koristi u cilju sprečavanja genetičke erozije autohtonih prirodnih populacija.
4. Koju strategiju u genetičkom menadžmentu upravljač koristi u cilju izbegavanja inbriding (kao posledica fragmentacije šumskih ekosistema i uzgoja sadnica) i autbriding depresije (kao posledica interspecijske hibridizacije).
5. Koju strategiju mortikulture upravljač koristi u monitoringu zaštićenih područja.
6. Koju strategiju zaštite ključnih resursa u zaštićenim područjima upravljač koristi.
7. Koju strategiju upravljač koristi u zaštiti zaštićenih i strogo zaštićenih vrsta, na primer saproksilnih vrsta koje su i bioindikatori zdravstvenog stanja šumskih ekosistema.

Konačno, na 4. Sednici Grupe sam naglasila da je upotreba klonova u zaštićenim prirodnim dobrima zabranjena zbog genetičke erozije autohtone genetičke varijabilnosti. Imajući u vidu da se seča šuma realizuje na osnovu određenih planova, naglasila sam da su tražene informacije važne zbog razumevanja načina poslovanja, tj. upravljanja zaštićenim prirodnim dobrima (upravljač: JP “Vojvodinašume”). Konačno, pitanje koje smatram ključnim se odnosi na proces obnove nakon seče, tj. da li su obezbeđeni genetički resursi i sadnice autohtonih populacija i vrsta, kao i na osnovu kojih istraživanja je planirana obnova određenim resursima.

Dr Marko Marinković, izvršni direktor za šumarstvo, ekologiju i razvoj JP “Vojvodinašume”, je ukazao da sva gore navedena “…pitanja prevazilaze upravljača šuma jer su u pitanju strogo naučne stvari”. Takođe je pojašnjeno da “…JP Vojvodinašume nema kadrovske kapacitete za ova pitanja, ali da zato sarađuje sa Institutom za nizijsko šumarstvo i Pokrajinskim zavodom za zaštitu prirode”.